Kruis of mol: is Cis dezelfde noot als Des?
Een kruis (♯) verhoogt een noot een halve toon en een mol (♭) verlaagt een noot een halve toon. Daarom zijn Cis en Des dezelfde toets op een piano en hetzelfde fret op een gitaar: C een halve toon omhoog en D een halve toon omlaag komen op dezelfde toonhoogte uit. Het blijven wel twee verschillende namen voor die toonhoogte, en in geschreven muziek is er op een bepaalde plek maar één van de twee juist. De toonsoort beslist welke, via één regel: een toonladder gebruikt elk van de zeven letters precies één keer.
Wat doet een kruis en wat doet een mol?
Een halve toon is de kleinste stap in de westerse muziek: de afstand van de ene toets op een klavier naar de eerstvolgende, zwart of wit, of van het ene fret op een gitaar naar het volgende. De les over noten en halve tonen zet ze alle twaalf op een rij, en het artikel Hoeveel noten zijn er in de muziek? legt uit waarom het er twaalf zijn.
- Een kruis (♯) zet een noot een halve toon omhoog. Fis is de zwarte toets direct rechts van F.
- Een mol (♭) zet een noot een halve toon omlaag. Bes is de zwarte toets direct links van B.
- Een herstellingsteken (♮) heft een van beide op en geeft je de gewone letter terug.
Kruis betekent niet “zwarte toets”. Waar geen zwarte toets tussen zit, komt een kruis of mol op een witte toets uit: Eis is dezelfde toets als F, Bis is C, Fes is E en Ces is B.
Kruis en mol in één oogopslag
| Kruis ♯ | Mol ♭ | |
|---|---|---|
| Verplaatst de noot | een halve toon omhoog | een halve toon omlaag |
| Voorbeeld op een piano | Cis: de zwarte toets rechts van C | Des: de zwarte toets links van D |
| Opgeheven door | herstellingsteken ♮ | herstellingsteken ♮ |
| Majeurtoonsoorten die het gebruiken | G, D, A, E, B, Fis, Cis | F, Bes, Es, As, Des, Ges, Ces |
| Volgorde in een voortekening | Fis Cis Gis Dis Ais Eis Bis | Bes Es As Des Ges Ces Fes |
| Verdubbeld | dubbelkruis: twee halve tonen omhoog | dubbelmol: twee halve tonen omlaag |
Een voortekening gebruikt kruisen of mollen, nooit een mengsel van beide.
Is Cis hetzelfde als Des?
In klank: ja. Op een piano, een gitaar of elk ander instrument in gelijkzwevende stemming zijn Cis en Des één toonhoogte. Twee namen voor één toonhoogte heten enharmonische spellingen, en elke zwarte toets heeft er twee:
- Cis = Des
- Dis = Es
- Fis = Ges
- Gis = As
- Ais = Bes
Op papier: nee. Cis is een soort C en Des is een soort D, en dat verschil verandert hoe de muziek leest en hoe een interval heet. Een violist of zanger, zonder frets of toetsen die de toonhoogte vastleggen, kan ze zelfs een heel klein beetje uit elkaar leggen. De les over enharmonische intervallen laat zien hoe één klank om precies deze reden twee verschillende intervallen kan zijn.
Waarom heeft één noot twee namen nodig?
Omdat een toonladder elk van de zeven letters één keer gebruikt, en het kruis of de mol is wat ervoor zorgt dat dat klopt.
D majeur is D, E, Fis, G, A, B, Cis. De derde noot moet een soort F zijn, want E is al gebruikt en daarna komt G. Spel je hem als Ges, dan leest de toonladder D, E, Ges, G: twee G’s, geen F, en een blad dat veel moeilijker te lezen is.
F majeur is F, G, A, Bes, C, D, E. De vierde noot moet een soort B zijn. Schrijf je Ais, dan krijg je twee A’s en geen B.
Dezelfde logica geldt voor akkoorden, die uit om-en-om gekozen letters bestaan. E majeur is E, Gis, B. Geschreven als E, As, B is het dezelfde klank, maar door As lijkt de middelste noot een kwart boven E in plaats van een terts, en wie het leest, moet even stoppen om uit te zoeken wat er bedoeld is.
Hoe weet je of je een kruis of een mol moet schrijven?
- Kijk naar de voortekening. Een stuk in een kruistoonsoort spelt zijn noten met kruisen; een stuk in een moltoonsoort gebruikt mollen. De les over de kwintencirkel laat zien waarom G majeur een Fis nodig heeft en F majeur een Bes.
- Gebruik elke letter één keer in de toonladder of het akkoord. Als een spelling een letter herhaalt en een andere overslaat, is het de verkeerde spelling.
- Volg bij noten buiten de toonsoort de richting. Een gangbare afspraak is kruisen omhoog en mollen omlaag: C, Cis, D als je stijgt, en D, Des, C als je daalt. Het is een gewoonte, geen wet, maar zo leunt elke noot naar de noot waar hij naartoe gaat.
Waarom wordt Cis majeur meestal als Des majeur geschreven?
Cis majeur en Des majeur klinken op een piano precies hetzelfde. Maar Cis majeur heeft zeven kruisen nodig, op elke noot van de toonladder, terwijl Des majeur er met vijf mollen afkomt. Minder voortekens lezen makkelijker, dus Des majeur is de gebruikelijkere keuze. Dezelfde afweging verklaart waarom je zelden Ais majeur ziet, dat dubbelkruisen nodig zou hebben, en bijna altijd Bes majeur, met twee mollen.
Fis majeur (zes kruisen) en Ges majeur (zes mollen) staan gelijk, en ze worden allebei gebruikt.
Hoe lang geldt een kruis of mol?
- In de voortekening geldt hij voor het hele stuk, in elk octaaf, tot een herstellingsteken of een nieuwe voortekening iets anders zegt.
- Naast een noot geschreven geldt hij voor die lijn of tussenruimte tot het eind van de maat. De volgende maatstreep heft hem op.
Vaak staat er in de maat erna nog een herinnering tussen haakjes, een zogeheten waarschuwingsteken, maar de regel hierboven is wat het notenschrift zelf zegt.
Veelgemaakte fouten
- Denken dat een kruis altijd een zwarte toets is. Eis is een witte toets: F.
- Denken dat de molversie lager is. Cis en Des zijn dezelfde toonhoogte. Geen van beide is hoger.
- Een noot anders spellen om hem eenvoudiger te laten lijken. Hij klinkt hetzelfde en leest anders, en de oorspronkelijke spelling zegt meestal iets over waar de noot naartoe gaat.
Probeer het zelf
De oefening vioolsleutel lezen heeft een drill die “Eén kruis, één mol” heet: die zet Fis of Bes in de voortekening en vraagt je elke noot te benoemen met dat voorteken toegepast. De les over de kwintencirkel eindigt met een ronde die een voortekening zonder noten toont en vraagt bij welke majeurtoonsoort die hoort: de snelste manier om kruistoonsoorten en moltoonsoorten te laten zitten.