Krzyżyk czy bemol: czy Cis to ten sam dźwięk co Des?
Krzyżyk (♯) podwyższa dźwięk o jeden półton, a bemol (♭) obniża dźwięk o jeden półton. Dlatego Cis i Des to ten sam klawisz na fortepianie i ten sam próg na gitarze: C podwyższone o półton i D obniżone o półton trafiają w tę samą wysokość. Nadal są to jednak dwie różne nazwy tej wysokości i w zapisie nutowym w danym miejscu poprawna jest tylko jedna z nich. Rozstrzyga tonacja, według jednej reguły: gama używa każdego z siedmiu dźwięków podstawowych (C, D, E, F, G, A, H) dokładnie raz.
Co robi krzyżyk, a co bemol?
Półton to najmniejszy krok w muzyce zachodniej: odległość od jednego klawisza do następnego, czarnego czy białego, albo od jednego progu gitary do kolejnego. Lekcja o dźwiękach i półtonach pokazuje wszystkie dwanaście, a artykuł Ile jest dźwięków w muzyce? wyjaśnia, dlaczego jest ich właśnie dwanaście.
- Krzyżyk (♯) przesuwa dźwięk o półton w górę. Fis to czarny klawisz tuż na prawo od F.
- Bemol (♭) przesuwa dźwięk o półton w dół. B to czarny klawisz tuż na lewo od H — w polskim nazewnictwie B oznacza właśnie obniżone H.
- Kasownik (♮) odwołuje jeden i drugi i przywraca dźwięk podstawowy.
Krzyżyk nie znaczy „czarny klawisz”. Tam, gdzie po drodze nie ma czarnego klawisza, krzyżyk albo bemol ląduje na białym: Eis to ten sam klawisz co F, His to C, Fes to E, a Ces to H.
Krzyżyk i bemol w skrócie
| Krzyżyk ♯ | Bemol ♭ | |
|---|---|---|
| Przesuwa dźwięk | o półton w górę | o półton w dół |
| Przykład na fortepianie | Cis: czarny klawisz na prawo od C | Des: czarny klawisz na lewo od D |
| Odwołuje go | kasownik ♮ | kasownik ♮ |
| Tonacje durowe, które go używają | G, D, A, E, H, Fis, Cis | F, B, Es, As, Des, Ges, Ces |
| Kolejność w znakach przykluczowych | Fis Cis Gis Dis Ais Eis His | B Es As Des Ges Ces Fes |
| Podwójny | podwójny krzyżyk: o dwa półtony w górę | podwójny bemol: o dwa półtony w dół |
Znaki przykluczowe to albo krzyżyki, albo bemole, nigdy mieszanka jednych i drugich.
Czy Cis to to samo co Des?
Brzmieniowo tak. Na fortepianie, gitarze i każdym instrumencie strojonym w stroju równomiernie temperowanym Cis i Des to jedna wysokość. Dwie nazwy jednej wysokości nazywa się zapisami enharmonicznymi i każdy czarny klawisz ma dwie:
- Cis = Des
- Dis = Es
- Fis = Ges
- Gis = As
- Ais = B
Na papierze nie. Cis to odmiana C, a Des to odmiana D, i ta różnica zmienia to, jak czyta się muzykę i jak nazywa się interwał. Skrzypek albo śpiewak, który nie ma progów ani klawiszy ustalających wysokość, może nawet zagrać je minimalnie inaczej. Lekcja o interwałach enharmonicznych pokazuje, jak z tego właśnie powodu jedno brzmienie może być dwoma różnymi interwałami.
Dlaczego jeden dźwięk potrzebuje dwóch nazw?
Bo gama używa każdego z siedmiu dźwięków podstawowych raz, a krzyżyk albo bemol to to, co sprawia, że wszystko się zgadza.
D-dur to D, E, Fis, G, A, H, Cis. Jej trzeci dźwięk musi być jakąś odmianą F, bo E jest już zajęte, a następne jest G. Zapisz go jako Ges, a gama będzie wyglądać tak: D, E, Ges, G — dwa razy G, ani jednego F i strona dużo trudniejsza do czytania.
F-dur to F, G, A, B, C, D, E. Jej czwarty dźwięk musi być jakąś odmianą H — i jest nią B, czyli H obniżone. Zapisz Ais, a dostaniesz dwa razy A i żadnego H.
Ta sama logika obowiązuje w akordach, które buduje się z co drugiego dźwięku. E-dur to E, Gis, H. Zapisany jako E, As, H brzmi tak samo, ale As sprawia, że środkowy dźwięk wygląda na kwartę nad E zamiast tercji, i każdy, kto to czyta, musiałby się zatrzymać i domyślać, o co chodziło.
Skąd wiadomo, czy napisać krzyżyk, czy bemol?
- Sprawdź znaki przykluczowe. Utwór w tonacji krzyżykowej zapisuje dźwięki krzyżykami, utwór w tonacji bemolowej — bemolami. Lekcja o kręgu kwintowym pokazuje, dlaczego G-dur potrzebuje Fis, a F-dur potrzebuje B.
- Każdy dźwięk podstawowy ma wystąpić w gamie albo akordzie raz. Jeśli zapis powtarza jeden dźwięk podstawowy, a pomija inny, jest błędny.
- Przy dźwiękach spoza tonacji kieruj się kierunkiem ruchu. Powszechna konwencja to krzyżyki w górę i bemole w dół: C, Cis, D w górę oraz D, Des, C w dół. To nawyk, a nie prawo, ale dzięki niemu każdy dźwięk ciąży w stronę tego, do którego zmierza.
Dlaczego Cis-dur zapisuje się zwykle jako Des-dur?
Cis-dur i Des-dur brzmią na fortepianie identycznie. Cis-dur potrzebuje jednak siedmiu krzyżyków — na każdym dźwięku gamy — a Des-dur pięciu bemoli. Mniej znaków chromatycznych łatwiej się czyta, więc Des-dur jest częstszym wyborem. Ten sam rachunek tłumaczy, dlaczego rzadko widuje się Ais-dur, który wymagałby podwójnych krzyżyków, a prawie zawsze B-dur, z dwoma bemolami.
Fis-dur (sześć krzyżyków) i Ges-dur (sześć bemoli) wychodzą na remis i używa się obu.
Jak długo działa krzyżyk albo bemol?
- W znakach przykluczowych obowiązuje przez cały utwór, w każdej oktawie, dopóki kasownik albo nowe znaki przykluczowe nie powiedzą inaczej.
- Zapisany przy nucie obowiązuje na tej linii albo w tym polu do końca taktu. Następna kreska taktowa go odwołuje.
Muzycy często dopisują w następnym takcie przypomnienie w nawiasie, zwane znakiem przypominającym, ale sam zapis nutowy mówi to, co powyżej.
Częste błędy
- Przekonanie, że krzyżyk to zawsze czarny klawisz. Eis to biały klawisz: F.
- Przekonanie, że wersja z bemolem jest niższa. Cis i Des to ta sama wysokość. Żaden z nich nie jest wyższy.
- Zmiana zapisu dźwięku, żeby wyglądał prościej. Brzmi tak samo, a czyta się inaczej, a oryginalny zapis zwykle niesie informację o tym, dokąd dźwięk zmierza.
Spróbuj
Ćwiczenie z czytania klucza wiolinowego ma wariant „Jeden krzyżyk, jeden bemol”, który wstawia do znaków przykluczowych Fis albo B i prosi o nazwanie każdej nuty z uwzględnieniem tego znaku. Lekcja o kręgu kwintowym kończy się rundą, w której widać same znaki przykluczowe, bez żadnej nuty, a pytanie brzmi, do której tonacji durowej należą — to najszybszy sposób, żeby tonacje krzyżykowe i bemolowe weszły w krew.