10 films over muziek die de moeite waard zijn, en wat elk ervan je leert
De tien beste films over muziek, als je er muziek een beetje beter door wilt begrijpen, zijn The Sound of Music (1965), Amadeus (1984), This Is Spinal Tap (1984), Bird (1988), School of Rock (2003), Once (2007), 20 Feet from Stardom (2013), Whiplash (2014), Sound of Metal (2019) en Tár (2022). Het criterium is niet de recette of het aantal prijzen. Elke film laat één ding zien dat klopt over hoe muziek werkt, zoals tempo, harmonie, horen of samenspelen, en bij elke film hoort een les op deze site waarin je precies dat kunt oefenen.
The Sound of Music (1965): een melodie is een wandeling over een toonladder
Regie: Robert Wise. In “Do-Re-Mi” leert gouvernante Maria de kinderen Von Trapp zingen met een toonladderles. De lettergrepen klimmen trap voor trap de majeurtoonladder op, van Do tot Ti en terug naar Do. Daarna husselt het lied ze door elkaar tot nieuwe wijsjes, en dat is de eigenlijke kern: een melodie is een route langs de trappen van een toonladder. Dit is de verplaatsbare do, waarbij Do de noot is die het lied als thuis behandelt, welke dat ook is; in landen met een vaste do is Do altijd dezelfde noot. De film is losjes gebaseerd op de echte familie Von Trapp en verandert veel aan hun verhaal. De les over toonladders bouwt hetzelfde patroon van zeven trappen vanaf elke beginnoot.
Amadeus (1984): componeren begint in het oor
Regie: Miloš Forman, naar het toneelstuk van Peter Shaffer. Antonio Salieri, een succesvol hofcomponist, vertelt hoe hij moest erkennen dat de muziek van de jonge Mozart beter is dan de zijne. De rivaliteit is gedramatiseerd: er is geen enkel bewijs dat Salieri Mozart kwaad heeft gedaan, en het beeld van een Mozart die kant-en-klare muziek opschrijft zonder kladversies hoort bij de legende, want zijn schetsen zijn bewaard gebleven. Wat de film wel goed heeft, is wat een geoefend oor kan. Tegen het einde dicteert Mozart een deel van zijn Requiem partij voor partij, de bas, de stemmen, het orkest, terwijl Salieri het opschrijft. Beide mannen horen muziek die nog niet klinkt en zetten die om in noten op papier: gehoortraining in haar uiterste vorm. De les over gehoortraining begint waar iedereen begint: twee intervallen van elkaar onderscheiden.
This Is Spinal Tap (1984): een draaiknop maakt geluid niet harder
Regie: Rob Reiner. Een mockumentary, een nepdocumentaire over een fictieve Britse heavymetalband op een rampzalige Amerikaanse tournee. De bekendste grap gaat over geluid: de gitarist laat trots een versterker zien waarvan de knoppen tot elf gaan in plaats van tien, in de vaste overtuiging dat die daardoor harder klinkt. Dat doet hij niet. De cijfers op een draaiknop zijn opschriften. Geluidssterkte hangt af van de grootte van de trilling, van hoe ver de luidspreker de lucht werkelijk in beweging zet. De les over geluid en zijn eigenschappen onderscheidt geluidssterkte van toonhoogte en klankkleur, de drie dingen die elk geluid heeft.
Bird (1988): improvisatie volgt de akkoorden
Regie: Clint Eastwood, met Forest Whitaker als Charlie Parker, de altsaxofonist die in de jaren veertig samen met onder anderen Dizzy Gillespie de bebop hielp ontstaan. Een groot deel van het drama gaat eerder over Parkers verslaving dan over zijn spel. Wat de film laat zien, club na club, is improvisatie als vaardigheid met regels: een bebopsolist verzint ter plekke een melodie over een akkoordenschema dat de hele band kent. Veel bebopnummers zijn zelf nieuwe melodieën, geschreven op de akkoorden van bestaande songs. De ruggengraat van die schema’s is ii–V–I, de beweging die volgens de les over de schema’s die iedereen gebruikt het fundament van de jazz is. Improviseren daarover begint met horen waar elk akkoord naartoe wil.
School of Rock (2003): een band is een verzameling taken
Regie: Richard Linklater. Jack Black speelt een mislukte rockgitarist die zich uitgeeft voor invalleerkracht en zijn klas schoolkinderen omvormt tot een band. Het is een komedie zonder enige pretentie van realisme, maar één ding klopt: in een band speelt niet iedereen de melodie, een band is een verzameling taken. Drums en bas houden de tel en de onderkant van de harmonie vast, gitaren en toetsen vullen de akkoorden in, zangers dragen de melodie. Het werkt alleen als elke partij op dezelfde puls zit, het onderwerp van de les over de basis van ritme.
Once (2007): nummers reizen als akkoorden plus een melodie
Regie: John Carney. Een Dublinse straatmuzikant en een Tsjechische pianiste ontmoeten elkaar en schrijven en nemen in een paar dagen samen nummers op. De twee hoofdrolspelers, Glen Hansard en Markéta Irglová, zijn muzikanten die de nummers zelf hebben geschreven. Let op de scène in de muziekwinkel: hij laat haar een van zijn nummers horen, zij volgt de akkoorden op de piano, en al snel zingen ze het tweestemmig. Zo gaan de meeste nummers van muzikant op muzikant over: een korte akkoordenlus met een melodie erbovenop, geen bladmuziek. De les over de schema’s die iedereen gebruikt haalt de drie lussen uit elkaar die het meeste werk doen.
20 Feet from Stardom (2013): harmonie is je eigen noot vasthouden
Regie: Morgan Neville. Een documentaire over achtergrondzangers, de stemmen achter de leadzanger op beroemde platen, onder wie Darlene Love, Merry Clayton en Lisa Fischer; een van de verhalen gaat over Claytons stem op “Gimme Shelter” van de Rolling Stones. Het vak van een achtergrondzanger is harmonie: een andere noot zingen dan de leadzanger, vaak een terts erboven of eronder, en die noot vasthouden terwijl de melodie een andere kant op trekt. Dat is intervallen horen, live. De les over gehoortraining begint met de grote terts tegenover de kleine terts, en de les over intervallen zingen vraagt je er zelf een te zingen.
Whiplash (2014): jagen of slepen
Regie: Damien Chazelle. Een jonge jazzdrummer op een conservatorium speelt onder een bandleider die zijn muzikanten tiranniseert, en de film volgt hoe ver hij wil gaan om groots te worden. De wreedheid is het drama, geen lesmethode. Kijk liever naar het gevoel voor timing. De bandleider legt repetities stil om piepkleine fouten en wil weten of de drummer joeg of sleepte, vóór de tel of erachter. Dat zijn de twee richtingen die elke timingfout op kan gaan, en weten welke de jouwe is, is de eerste stap om hem te verhelpen. De oefening tik het ritme en de les over de mechanische metronoom vertellen je allebei of je tikken te vroeg of te laat vallen: dezelfde vraag, zonder het geschreeuw.
Sound of Metal (2019): geluid is eerst trilling, dan pas horen
Regie: Darius Marder. Riz Ahmed speelt Ruben, de drummer van een luid metalduo, die plotseling het grootste deel van zijn gehoor verliest. Het geluidsontwerp is de les: het schakelt steeds heen en weer tussen hoe de ruimte klinkt en wat Ruben hoort, gedempt en ver weg, zodat het publiek het geluid samen met hem kwijtraakt. Geluid is een trilling die door de lucht reist, nog voordat het iets is wat je hoort, en horen is alleen de manier waarop het lichaam die trilling opvangt. De les over geluid en zijn eigenschappen begint daar, bij iets wat trilt.
Tár (2022): waar de handen van een dirigent voor dienen
Regie: Todd Field. Cate Blanchett speelt Lydia Tár, chef-dirigent van een vooraanstaand Berlijns orkest, die zich voorbereidt op een opname van de Vijfde symfonie van Mahler terwijl haar leven uit elkaar valt. Tár is fictief, maar speelt zich af tussen echte namen en echte muziek. Kijk naar de repetities om te zien wat een dirigent doet: het tempo aangeven voordat iemand speelt, laten zien waar elke maat begint, en vormgeven hoe hard en hoe snel elke passage gaat. In elk gangbaar slagpatroon is tel één een neerwaartse slag, de neerslag, en gaat de laatste tel omhoog naar de volgende maat, de opslag, zodat honderd musici kunnen zien waar ze zijn. De les over de basis van ritme legt uit wat een maat is en waarom tel één de tel is die je voelt.
Wat je na het kijken kunt oefenen
- In de maat blijven (Whiplash, School of Rock, Tár): de les over de basis van ritme, daarna de oefening tik het ritme.
- Intervallen en harmonie horen (Amadeus, 20 Feet from Stardom): de les over gehoortraining.
- Akkoordenschema’s en improvisatie (Bird, Once): de les over de schema’s die iedereen gebruikt.
- Wat geluid natuurkundig is (This Is Spinal Tap, Sound of Metal): de les over geluid en zijn eigenschappen.
- Toonladders en melodie (The Sound of Music): de les over toonladders.