Łuki i kropki: dwa sposoby na wydłużenie nuty
Poprzednia lekcja o rytmie dała ci zestaw wartości rytmicznych, z których każda jest o połowę krótsza od poprzedniej. To dzielenie na pół jest schludne — i zostawia luki: nie ma jednego symbolu na trzy miary ani żadnego na pięć.
Te luki wypełniają dwa narzędzia, których nie da się stosować zamiennie.
Kropka dodaje połowę tego, po czym stoi
Kropka postawiona za główką nuty wydłuża ją o połowę jej własnej wartości. Nie o jedną miarę — o połowę tego, ile ta nuta była już warta.
| Nuta | Wartość | Z kropką jest warta |
|---|---|---|
| 4 | 6 | |
| 2 | 3 | |
| 1 | 1½ | |
| ½ | ¾ |
Stąd biorą się trzy miary: półnuta jest warta dwie, połowa z dwóch to jeden, więc półnuta z kropką jest warta trzy. To najczęstsza wartość z kropką w muzyce, a istnieje dlatego, że takt trzymiarowy potrzebuje sposobu na wypełnienie go jedną nutą.
Druga kropka dodaje połowę wartości pierwszej kropki — czyli jedną czwartą wartości pierwotnej. Półnuta z dwiema kropkami jest warta 2 + 1 + ½, czyli 3½. Zdarza się rzadziej, a arytmetyka nigdy się nie zmienia: każda kropka dodaje połowę tego, co dodała poprzednia.
Łuk łączy dwie nuty w jedną
Łuk przedłużający to wygięta linia łącząca dwie główki nut o tej samej wysokości. Oznacza: zagraj pierwszą, a drugiej nie graj — zamiast tego trzymaj dźwięk tak długo, jak trwają obie razem.
Dwie ćwierćnuty połączone łukiem to jeden dźwięk trwający dwie miary. Druga główka nie jest nutą, którą grasz. Jest nutą, którą trzymasz.
Łuk przedłużający to nie łuk legatowy. Łuk legatowy to ta sama wygięta linia narysowana między nutami o różnej wysokości i znaczy coś zupełnie innego: zagraj je płynnie, ale zagraj wszystkie. Linia wygląda identycznie; rozróżnia je to, czy nuty pod nią mają tę samą wysokość. Odczytanie łuku przedłużającego jako legatowego dodaje dźwięk, którego nie powinno być, a odczytanie legatowego jako przedłużającego usuwa kilka, które być powinny.
Dlaczego istnieją oba
Skoro kropkę pisze się krócej, po co w ogóle łuk?
Bo kropka nie przechodzi przez kreskę taktową. Nutę, która zaczyna się na ostatniej miarze jednego taktu i trwa dalej w następnym, trzeba zapisać jako dwie nuty połączone łukiem, po jednej w każdym takcie. Kreska taktowa to granica, której pojedyncza główka nuty nie może przekroczyć — takty pokazują na papierze puls, a symbol leżący w poprzek kreski ukryłby dokładnie to, po co ta kreska jest.
I dlatego, że kropka nie utworzy każdej długości. Kropki dają zawsze wartość i pół, potem jeszcze trzy czwarte, i tak dalej. Nie ma nuty z kropką wartej pięć miar: cała nuta z kropką ma sześć, z dwiema kropkami siedem, a pięć nigdy się nie pojawia. Żeby wytrzymać dźwięk przez pięć miar, piszesz całą nutę połączoną łukiem z ćwierćnutą — innego sposobu nie ma.
Zatem: kropka jest narzędziem zwięzłym, dla długości, które potrafi osiągnąć wewnątrz jednego taktu, a łuk narzędziem ogólnym, działającym wszędzie. Muzyka używa obu na tej samej stronie, bez przerwy.
Częste błędy, których warto unikać
- Czytanie łuku przedłużającego jako dwóch osobnych nut. Druga główka to cisza, w której już jesteś.
- Mylenie łuku przedłużającego z legatowym. Sprawdź wysokości. Ta sama wysokość to łuk przedłużający; różne wysokości to legato.
- Przekonanie, że kropka dodaje jedną miarę. Dodaje połowę nuty, po której stoi. Ósemka z kropką jest warta ¾ miary, a nie 1½.
- Oczekiwanie, że usłyszysz różnicę między kropką a łukiem. Często żadnej nie ma. Półnuta z kropką i półnuta połączona łukiem z ćwierćnutą trwają po trzy miary — wybór między nimi polega na tym, który zapis czytelniej pokazuje budowę taktu.
Co z tego wynika
Do tej lekcji nie ma ćwiczenia, a powód warto wypowiedzieć: ćwiczenie z wystukiwaniem mierzy, kiedy uderzasz, a łuk przedłużający to polecenie, żeby nie uderzać. „Ćwierćnuta, ćwierćnuta” i „ćwierćnuta połączona łukiem z ćwierćnutą” różnią się tylko uderzeniem, którego to drugie nie ma — a ćwiczenie z wystukiwaniem policzyłoby je jako pudło.
Łuki i kropki zmieniają to, co potrafisz przeczytać. Każdy prawdziwy utwór używa ich w obrębie kilku taktów, a rytm, którego nie da się zapisać zwykłymi wartościami nut, to zwykle robota jednego z tych dwóch znaków.