Gamy: jeden wzór, dwanaście tonacji
Prawie żaden utwór nie korzysta swobodnie ze wszystkich dwunastu dźwięków. Wybiera siedem z nich, jeden traktuje jak dom i z tego niewielkiego zestawu buduje niemal wszystko. Ten zestaw to gama, a to właśnie z niej po cichu zbudowany jest każdy akord w tym kursie.
Czym jest gama
Gama to zbiór dźwięków uporządkowany od jednego z nich, zwanego toniką. Tonika to dźwięk, który muzyka traktuje jak dom: ten, na którym melodia może się zatrzymać i zabrzmieć jak skończona, ten, względem którego słyszymy wszystkie pozostałe.
O gamie decydują dwa fakty i oba są ważne. Które dźwięki do niej należą oraz który z nich jest toniką. Większość tego, co następuje dalej, bierze się z potraktowania drugiego faktu równie poważnie jak pierwszego.
Wzór gamy durowej
Lekcja o interwałach mierzyła odległości w półtonach. Gamy buduje się tylko z dwóch takich odległości, a tutaj mają one własne nazwy:
- półton — 1 półton, najmniejszy możliwy krok;
- cały ton — 2 półtony, czyli krok całotonowy.
Każda gama durowa to te same siedem kroków w tej samej kolejności:
cały ton – cały ton – półton – cały ton – cały ton – cały ton – półton
Przejdź tak od dowolnego dźwięku, a ósmy krok wyląduje z powrotem na tonice, oktawę wyżej. Zapisane jako odległości od toniki, a nie jako kroki, te siedem dźwięków wygląda tak:
| Stopień | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Półtony od toniki | 0 | 2 | 4 | 5 | 7 | 9 | 11 |
Ponumerowane pozycje nazywamy stopniami i to właśnie za ich pomocą muzycy odwołują się do dźwięków wewnątrz gamy: trzeci stopień, piąty stopień. Stopień 1 to tonika — jest stopniem pierwszym, a nie zerowym, bo liczymy dźwięki, a nie odległość.
Dlaczego działa od dowolnego dźwięku
Ten wzór to przepis na odległości, a nigdy lista nazw dźwięków. To cały powód, dla którego sprawdza się wszędzie: w „cały ton, cały ton, półton…” nie ma mowy o żadnym konkretnym dźwięku, więc można zacząć gdziekolwiek i za każdym razem powstanie ten sam kształt.
Dokładnie taki sam argument stoi za akordem durowym — 4 półtony, a potem jeszcze 3, od dowolnej prymy — i jest to ten sam argument, bo akord buduje się z gamy. Zacznij wzór od innego dźwięku, a każdy dźwięk gamy przesunie się o tyle samo. Właśnie dlatego dwanaście gam durowych to jeden wzór w dwunastu położeniach, a nie dwanaście rzeczy do wykucia.
Gama molowa naturalna to ten sam zbiór, tylko przesunięty
Weź gamę durową i zacznij od jej szóstego stopnia, używając tych samych siedmiu dźwięków i zatrzymując się oktawę wyżej. Odczytaj kroki, przez które teraz przechodzisz, a wyjdzie:
cały ton – półton – cały ton – cały ton – półton – cały ton – cały ton
To jest gama molowa naturalna. Nie siedem nowych dźwięków: te same siedem, tylko z innym traktowanym jak dom.
Dwie gamy, które w ten sposób dzielą zbiór dźwięków, nazywamy równoległymi — a-moll naturalna zawiera dokładnie te dźwięki, co C-dur. Sam zbiór nie powie ci więc, w jakiej gamie się poruszasz. Utwór korzystający z tych siedmiu dźwięków jest w C-dur, jeśli dochodzi do spoczynku na C, i w a-moll naturalnej, jeśli dochodzi do spoczynku na A — i nic w samych dźwiękach o tym nie przesądza.
Ta idea nie kończy się na dwóch możliwościach. Stopni do rozpoczęcia jest siedem, więc jeden zbiór można usłyszeć na siedem sposobów, a te sposoby mają swoje nazwy — skale modalne — których ta lekcja nie potrzebuje. Liczy się tutaj sam mechanizm: dźwięki dają materiał, tonika daje gamę.
Dlaczego czarne klawisze leżą tam, gdzie leżą
Zagraj same białe klawisze od C do następnego C. Kroki to C–D, D–E, E–F, F–G, G–A, A–H, H–C — a dwa miejsca, w których nie ma pomiędzy czarnego klawisza, to E–F i H–C. Każda pozostała para ma między sobą czarny klawisz.
Białe klawisze, licząc od C, dają więc: cały ton, cały ton, półton, cały ton, cały ton, cały ton, półton. To dokładnie wzór gamy durowej.
To nie przypadek, a przyczyna działa odwrotnie, niż mogłoby się wydawać. Klawiatura nie jest neutralną siatką dwunastu dźwięków, która przypadkiem pasuje; została rozplanowana wokół gamy C-dur, a pięć czarnych klawiszy to pozostałe dźwięki wciśnięte pomiędzy. Słynne grupy po dwa i po trzy istnieją po to, żeby ten układ dało się odczytać na pierwszy rzut oka.
Praktyczny wniosek warto powiedzieć wprost: „białe klawisze” to poprawna gama durowa od C i od żadnego innego dźwięku. Zacznij wzór od czegokolwiek innego, a upomni się o czarne klawisze — i to znak, że wzór działa, a nie że popełniłeś błąd.
Częste błędy
- Liczenie toniki jako pierwszego kroku w górę. Stopień 1 to sama tonika, 0 półtonów wyżej. Piątka w tabeli to odległość od toniki; czwórka nad nią to czwarty stopień.
- Traktowanie „białych klawiszy” jako gamy durowej. To jedna gama durowa, ta zaczynająca się od C. Każda inna potrzebuje przynajmniej jednego czarnego klawisza.
- Sądzenie, że gama równoległa molowa ma inne dźwięki. Ma te same siedem. Zmieniło się to, który dźwięk muzyka traktuje jak dom.
- Uczenie się dwunastu gam jako dwunastu list. Wzór jest jeden. Naucz się go jako ciągu kroków, a wyjdzie z niego każda tonacja.
Teraz zagraj
Ćwiczenie poniżej podaje nazwę gamy i prosi o zaznaczenie jej dźwięków na twoim instrumencie. Losuje ze wszystkich dwunastu tonik, więc w większości rund pojawią się czarne klawisze albo odpowiadające im miejsca na gryfie — odliczaj wzór od toniki, zamiast szukać kształtu, który już znasz.
Jedna z reguł ćwiczenia to przebrana główna myśl lekcji: najniższy zaznaczony dźwięk musi być toniką. Właściwych siedem dźwięków rozpoczętych od niewłaściwego to już inna gama, a karta powie ci, którą właśnie zbudowałeś.