Modale ontlening: akkoorden uit de gelijknamige mineur

De vorige les leende één noot van buiten de toonaard om een akkoord binnen de toonaard te versterken. Deze les leent hele akkoorden, en uit een heel specifieke bron: de mineurtoonaard op dezelfde tonica.

C majeur en C mineur delen hun thuisnoot en verder niets. Dezelfde tonica, een andere set van zeven noten. En een stuk in C majeur kan op elk moment de hand uitsteken en een akkoord uit C mineur meepakken.

Niet de relatieve mineur

Dit is het waard om eerst helemaal vast te leggen, want de twee zijn makkelijk te verwarren en dat verschil is precies waar deze les over gaat.

A mineur is de relatieve mineur van C majeur (in het Nederlands ook wel de parallelle toonaard genoemd): dezelfde zeven noten, een ander thuis. Daar wordt niets geleend — vi is al een akkoord van C majeur.

C mineur is de gelijknamige mineur van C majeur, dus de mineurtoonaard op dezelfde tonica: hetzelfde thuis, andere noten. Die heeft Es, As en Bes waar C majeur E, A en B heeft, en juist die drie verlagingen brengt een ontleend akkoord met zich mee.

De drie die je echt tegenkomt

iv — de mineur-subdominant. In C majeur: F–As–C in plaats van F–A–C. Eén noot veranderd, en de subdominant gaat van open naar beschaduwd. IV–I is de plagale cadans; iv–I is dezelfde cadans met het licht gedimd, en het is een van de meest betrouwbaar ontroerende klanken in de tonale muziek.

♭VI. In C majeur: As–C–Es. De grondtoon zelf is geleend — een halve toon onder de A van de diatonische vi — en daarom draagt het cijfer een verlaging. Het akkoord komt meestal na V, waar het oor I of vi verwachtte, en het landt op een plek waarvan het oor niet wist dat die beschikbaar was.

♭VII. In C majeur: Bes–D–F. De verlaagde zevende trap, en het akkoord dat een majeurtoonaard even naar rock laat klinken in plaats van naar een kerklied. I–♭VII–IV is een progressie die je al een paar honderd keer hebt gehoord.

Wat er eigenlijk gebeurt

Een ontleend akkoord is een kleurverandering, geen modulatie. De tonica verschuift niet. Er hoeft niets opgelost te worden. Het stuk blijft in C majeur en één akkoord komt binnen in de kleren van de andere modus.

Daarom is het effect zo direct. Het oor weet waar thuis is, dat is de hele tijd al duidelijk gemaakt, en dan hoort het een akkoord dat bij een donkerdere versie van diezelfde plek hoort. Er raakt niets in de war — er wordt iets geschaduwd.

Het omgekeerde gebeurt ook, en dat ken je al: de verhoogde V in een mineurtoonaard is een majeurakkoord dat de andere kant op geleend is, zodat de toonaard een leidtoon heeft. Lenen werkt in twee richtingen, en het belangrijkste akkoord van de mineurtoonaard is zelf een lening.

Waarom de cijfers de verlagingen nodig hebben

♭VI en VI zijn verschillende akkoorden, en in een mineurtoonaard bestaan ze beide. Die verlaging opschrijven is geen versiering; het zegt welke van de twee je bedoelde, precies zoals een hoofdletter V in een mineurtoonaard zegt welk akkoord op de vijfde trap je bedoelde.

Dit is voor de derde les op rij hetzelfde principe: de notatie legt een beslissing vast die de klank alleen niet kan dragen.

Veelgemaakte fouten om te vermijden

• Gelijknamig verwarren met relatief. Ontleningen komen uit de mineurtoonaard met DEZELFDE tonica. Als je de akkoorden van de relatieve mineur zou pakken, pakte je niets, want die zijn er al.
• Denken dat een ontleend akkoord voorbereiding of oplossing nodig heeft. Dat is niet zo. Het komt, het wordt gehoord, en de muziek gaat verder.
• iv schrijven als je IV bedoelt. De letterkast ís het akkoord. Een progressie in majeur die met iv geschreven is, klinkt anders dan één met IV, en een lezer speelt wat je hebt opgeschreven.

Nu spelen

De oefening speelt een korte progressie en vraagt wat het laatste akkoord was. Sommige eindigen op een ontleend akkoord en andere op een gewoon akkoord.

Wat het verklapt is de kleur, niet de plaats. Het ontleende akkoord is het akkoord dat klinkt alsof het uit een iets donkerdere hoek komt dan de rest van de frase — en als je iv een paar keer na IV hebt gehoord, hoef je er helemaal niet meer over na te denken.